भेटी लागी जीवा

प्रबोधनकारांविषयीचा हा लेख आहे साहित्यिक गंगाधर महांबरे यांचा. ‘भेटी लागी जीवा’ या पुस्तकात त्यांनी काही व्यक्तिचित्र रेखाटली आहेत. त्यात प्रबोधनकारांचंही व्यक्तिचित्र आहे. ते हे. शिवाय त्यांच्याच ‘साक्षेपी समीक्षा’ या पुस्तकातही प्रबोधनकारांविषयी लिहिलंय.

प्रबोधनकार के. सी. ठाकरे यांच्या स्मृतीदिनी मुंबईत दिनांक २० नोव्हेंबरला मुख्यमंत्री मनोहर जोशी यांनी प्रबोधनकार पूर्णाकृती पुतळ्याला पुष्पहार अर्पण करतानाचे चित्रण दूरदर्शन वर पाहिले आणि मनामध्ये अनेक आठवणीने गर्दी केली. दिनांक २० नोव्हेंबर १९७३ रोजी त्यांचा ८९ वा वाढदिवस त्यांचे आत्मवृत्त ‘जीवनगाथा’च्या प्रकाशनाने साजरा झाला. त्या वेळी मी उपस्थित होतो. त्या प्रसंगी भाषण करताना त्यांनी जे उद्गार काढले होते त्यांचे आजही स्मरण होते. ‘ आमच्या जीवनाचे सार्थक झाले, आपण कृतज्ञ आहोत ‘, असे त्या वेळी ते म्हणाले होते.
त्या समारंभानंतर फक्त दोन महिन्यांनीच प्रबोधनकारांचे निधन झाले होते. आयुष्याच्या अखेर पर्यंत त्यांची स्मृती तल्लख होती. आमच्या अखेरच्या भेटीच्या वेळी त्यांनी मला अनेक गोष्टीची आठवण करुन दिली होती. त्यांच्या घरी जऊन मी त्यांचा मराठी टाईपरायटर किती कौतुकाने न्याहाळला, ‘खरा ब्राम्हण‘ या त्यांच्या नाटकाच्या प्रयोगाच्या दिवशी दामोदर हॉलच्या रंगपटात कसे प्रयोगाच्या दिवशी एकत्र आलो, ’कलगीतुरा‘ चित्रपटासाठी राजा बढे लावण्या लिहीत असताना शिवाजी पार्कच्या बढ्यांच्या झोपाळ्यावर आमच्या गप्पा झाल्या आणि रात्री भोजनानंतर ते आपल्या नातवाला घेऊन शिवाजी पार्कच्या आयलंडजवळ उभे असताना पत्रकार ह. वि. देसाई आणि मी त्यांच्याशी त्यांचे वारंवार रस्त्यांवरील अपघातासंबधी कसे बोलणे चालत असे, याची त्यांना अद्यापही आठवण होती. अशी तल्लख स्मृती त्यांच्याकडे आहे. त्याला ४६७ पानाचेच काय पण चार हजार पानांचेही आत्मवृत्त लिहायला कधीच अडचण आली नसती. प्रबोधनकार के. सी. ठाकरे यांचा जन्म पनवेलला एका गरीब धराण्यात झाला. त्यांचे पूर्वज नाशिक जिल्ह्यातील घोलप किल्ल्याचे किल्लेदार होते. तर मूळ घराणे भोर संस्थानीतील पाली गावचे आहे. ‘रंगो बापूजी‘च्या लेखनाची प्रेरणा त्यांना या पार्श्वभूमीनेच दिली होती. बालपणीच त्यांनी जातीभेदामुळे मानहानी सहन केली, त्यामुळे ते आयुष्यभर कट्टर ब्राम्हणद्वेष्टे म्हणून ओळखले गेले. पण त्यांच्या या (आत्मवृत्तात) असे म्हणणे आहे की, सर्व विहीत कर्तव्य पाळतो तो मला केव्हाही वंद्य आणि पूजनीय असणार. माझे शेकडो स्नेही ब्राम्हणच आहेत. नातेवाइकांपेक्षा माझ्याशी विशेष दिलदारीने वागणारे ब्राम्हण स्नेहीच माझ्या परिसरात नेहमी असतात. कालामानाप्रमाणे आचारात व विचारात झटपट बद्दल करण्याची क्षमता आणि गुणग्राहकता बामणंच्या नव्या पिढीत इतरांपेक्षा खास विशेष आहे.“
प्रबोधनकारांना त्यांच्या मातापित्यांकडून मिळालेली शिकवण थोडक्यात सांगायची म्हणजे वडिलांनी ‘ माणसाने एकमार्गी नसावे, अंगात हुन्नर पाहिजे. पडेल ते काम अंगमेहनतीने पार पाडण्याची शहामत पाहिजे ‘ या शब्दात आणि मातेने ‘ ज्यांचे हस्ताक्षर खराब त्याची दानत खराब , माणसाने कर्तव्यपालनाला कधीही चुकू नये‘ या शब्दात आहे. आलेल्या प्रत्येक प्रसंगाला हिंमतीने तोंड देऊन आपली बुद्धी आणि निष्ठा यांचे जिवापाड जतन करुन त्यांनी अखेरपर्यंत आपले ब्रीद कायम राखले. जीवनाच्या वाटचालीत छायाचित्रकार तैलचित्रकार, टंकलेखक, शिक्षक, पाट्या रंगवणारे पेंटर, जिनगर, रबर स्टँप मेकर, ग्रामोफोनच्या भटक्या प्रदर्शक, नाटककार (खरा ब्राम्हण, टाकलेले पोर, विधीनिषेध) पटकथाकार (नलदमयंती, दौपदी, गुपित, कलगीतुरा) अशा अनेक भूमिका पार पाडल्या (‘साक्षेपी समीक्षा‘ या मी लिहलेल्या पुस्तकातील ‘प्रबोधनकार ठाकरे ‘ हा स्वतंत्र लेख जिज्ञासूंनी वाचावा.)
प्रबोधनकार ठाकरे यांचा मित्रपरिवार दांडगा होता. कलांवत व साहित्यिकांमध्ये त्यांचा वावर कसा होता ते त्यांच्या परिचितांच्या पुस्तकातील मनोगतांनी किंवा प्रस्तावनांनी ध्यानात येते. स्वत: टाईपरायटर वापरत असलेल्या प्रबोधनकारांनी ‘टंकलेखन आणि लघुलेखन‘ या कलांचा बळावर आजवर हजारो तरुणांनी आणि तरुणींनीं रोजगाराचा राजमार्ग अवलंबून आपले जीवन सुखी केले. अलीकडे बेकारीचा ओरडाआरडा ऐकू येतो. त्यांनी या दोन कलांकडे स्वाध्यायाची पावले वळवावीत, असा सल्ला दिला आहे. तर पांडुरंग दीक्षितांनी आपल्या ‘आकाशवाणी ‘ या कवितासंग्रहात साहित्य सम्राटांचे आशीर्वादामध्ये प्रबोधनकारांचे परखड

संदर्भ प्रकार: